büyük

Türkçe

Haftanın sözcüğü – 2009, 5. hafta

Haftanın sözcüğü – 2009, 6. hafta

Köken

Osmanlı Türkçesi بويوك‎, Eski Türkçe 𐰋𐰇𐰘𐰜‎ (b²üy²k̥).

Söyleniş

• IPA^(anahtar): /by.ˈjyc/
• Heceleme: bü‧yük

Ön ad

büyük (karşılaştırma daha büyük, üstünlük en büyük)

Taş, dağcının yanında çok büyük duruyor. (1) Dağcı, çok da büyük durmuyor, genç olmalı. (5) Buraya kadar geldiyse büyük bir dağcı olmalı. (6)

(ön ad): Mars'a bu aracı göndermek, büyük bir çalışmanın ürünüdür. (2) Bu fikir uzay araştırmalarında büyük bir kazanımdır. (4) Bu işin büyüklüğü, Mars'ı çok yakından ve çok net görebilmemizdir. (7)

(ön ad): Maçı izlemek için büyük bir insan kalabalığı toplanmış. (3)

1. Boyutları, benzerlerinden daha fazla olan (somut nesne); cesim, makro, küçük karşıtı.
   • "Büyük ağaçların altında, gazinoya doğru gidiyoruz." - Yusuf Ziya Ortaç
2. Çok, ortalamayı aşan (soyut kavram).
   • "Büyük bir cevap sıkıntısı geçirdikten sonra itiraf etti." - Peyami Safa
3. Niceliği çok olan:
   • 1960: Attilâ İlhan, 1960 Ben Sana Mecburum, sayfa 2 , Ataç Kitabevi

     "hani cebinde hiç büyük para taşımıyan/boynunun üstünde başı fevkalâde eğreti/hani gözlükleri lüzumundan fazla temiz/tek kelime İspanyolca bilmediği halde/antonio machado’dan şiir okuyan adam."

4. Nitelikleri bakımından başkalarından ayırt edilecek kadar üstün olan; muhteşem.
   • "Molière büyük adammış, yeryüzüne gelmiş kişilerin en büyüklerinden biri." - Nurullah Ataç
5. Yaşı ilerlemiş, belli bir yaşa gelmiş:
   • "Büyüklerin tandır sefasına ayıracak zamanları yoktu." - Ayla Kutlu
6. Gücü, kudreti çok olan:
   • "Hangi şekil altında olursa olsun bu otoriteyi yaşattığımız müddetçe büyük devlet sahibi, büyük millet olabiliriz." - Nurettin Topçu
7. (mecaz) Önemli olan:
   • "Ömrünün tek ve büyük oyunu bitmişti." - Tarık Buğra

Ad

büyük (belirtme hâli büyüğü, çoğulu büyükler)

1. Dışkı
2. (mecaz) Makam, rütbe, derece bakımından daha üst olan kimse.

Çekimleme

büyük adının çekimi

	tekil	çoğul
yalın	büyük	büyükler
belirtme	büyüğü	büyükleri
yönelme	büyüğe	büyüklere
bulunma	büyükte	büyüklerde
ayrılma	büyükten	büyüklerden
tamlayan	büyüğün	büyüklerin

iyelik ekleriyle

1. tekil (benim)	tekil	çoğul
yalın	büyüğüm	büyüklerim
belirtme	büyüğümü	büyüklerimi
yönelme	büyüğüme	büyüklerime
bulunma	büyüğümde	büyüklerimde
ayrılma	büyüğümden	büyüklerimden
tamlayan	büyüğümün	büyüklerimin
2. tekil (senin)	tekil	çoğul
yalın	büyüğün	büyüklerin
belirtme	büyüğünü	büyüklerini
yönelme	büyüğüne	büyüklerine
bulunma	büyüğünde	büyüklerinde
ayrılma	büyüğünden	büyüklerinden
tamlayan	büyüğünün	büyüklerinin
3.tekil (onun)	tekil	çoğul
yalın	büyüğü	büyükleri
belirtme	büyüğünü	büyüklerini
yönelme	büyüğüne	büyüklerine
bulunma	büyüğünde	büyüklerinde
ayrılma	büyüğünden	büyüklerinden
tamlayan	büyüğünün	büyüklerinin
1. çoğul (bizim)	tekil	çoğul
yalın	büyüğümüz	büyüklerimiz
belirtme	büyüğümüzü	büyüklerimizi
yönelme	büyüğümüze	büyüklerimize
bulunma	büyüğümüzde	büyüklerimizde
ayrılma	büyüğümüzden	büyüklerimizden
tamlayan	büyüğümüzün	büyüklerimizin
2. çoğul (sizin)	tekil	çoğul
yalın	büyüğünüz	büyükleriniz
belirtme	büyüğünüzü	büyüklerinizi
yönelme	büyüğünüze	büyüklerinize
bulunma	büyüğünüzde	büyüklerinizde
ayrılma	büyüğünüzden	büyüklerinizden
tamlayan	büyüğünüzün	büyüklerinizin
3. çoğul (onların)	tekil	çoğul
yalın	büyüğü büyükleri	büyükleri
belirtme	büyüğünü büyüklerini	büyüklerini
yönelme	büyüğüne büyüklerine	büyüklerine
bulunma	büyüğünde büyüklerinde	büyüklerinde
ayrılma	büyüğünden büyüklerinden	büyüklerinden
tamlayan	büyüğünün büyüklerinin	büyüklerinin

Atasözleri

• ağzın karnından büyük olmasın
• borçtan korkan kapısını büyük açmaz
• büyük balık küçük balığı yer
• büyük balık küçük balığı yutar
• büyük başın derdi büyük olur
• büyük lokma ye büyük söyleme
• büyük lokma ye büyük söz söyleme

Deyimler

büyük söylemek, büyük gelmek, büyük görmek, büyük bilmek, büyük tutmak, büyük laf etmek, büyükle büyük, küçükle küçük olmak, büyüklerin ellerinden, küçüklerin gözlerinden öpmek, büyük oynamak, büyük sözüme tövbe!, büyük yemin etmek

Türetilmiş Kavramlar

büyük abdest, büyük aile, büyük amiral, büyükanne, Büyükayı, büyükbaba, büyükbaş, büyük boy, büyük çember, büyük dalga, büyük defter, büyükelçi, büyük fotoğraf, büyük hanım, büyük harf, büyük kalori, büyük kan dolaşımı, büyük mağaza, büyük mevlit ayı, büyük orta, büyük önerme, büyük para, büyükpeder, büyük resim, büyük sesli uyumu, büyükşehir, büyük tansiyon, büyük terim, büyük tımar, büyük tövbe ayı, büyük ünlü uyumu, büyükten büyüğe, ağzı büyük, burnu büyük, küçüklü büyüklü

Çeviriler

erişkin kimse

• Almanca: Erwachsener (de) e, Erwachsene (de) d
• Bretonca: bras (br)
• Fince: arvohenkilö (fi); iso (fi), aikuinen (fi), täydellinen puhdistautuminen (fi)
• İngilizce: adult (en)
• Lehçe: ważki (pl); dorosły (pl); duży (pl), wielki (pl), ogromny (pl)
• Türkçe:

  Eski Türkçe: 𐰋𐰇𐰘𐰜‎ (otk) (b²üy²k̥)

  Osmanlı Türkçesi: بويوك‎

Çeviriler

boyutları benzerlerinden daha fazla olan

• Afrikaanca: groot (af)
• Almanca: groß (de)

  İsviçre Almancası: gross (als)

• Arnavutça: i madh (sq)
• Aşağı Almanca: groot (nds)
• Azerice: böyük (az), yekə (az)
• Çekçe: velký (cs)
• Çince: 泰 (zh)
• Danca: stor (da)
• Esperanto: dika (eo), granda (eo)
• Estonca: suur (et)
• Farsça: بزرگ‎ (fa)
• Felemenkçe: groot (nl)
• Fince: suuri (fi), iso (fi), merkittävä (fi)
• Fransızca: grand (fr)
• Gagavuzca: büük (gag)
• Galiçyaca: grande (gl)
• Hausaca: babba (ha)
• İbranice: גראנדי‎ (he)
• İngilizce: big (en), great (en), large (en)
• İspanyolca: grande (es), voluminoso (es)

  Yahudi İspanyolcası: grande (lad)

• İsveççe: stor (sv)
• İtalyanca: grande (it)
• Kalmukça: ик (xal) (ik)
• Keçuva dili: hatun (qu)
• Kırgızca: чон (ky) (çon)
• Korsikaca: grande (co)
• Kürtçe: mezin (ku)
• Latince: crassus (la), grandis (la), magnus (la)
• Lehçe: duży (pl)
• Macarca: nagy (hu)
• Malgaşça: avo (mg)
• Norveççe: stor (no)
• Oksitanca: grand (oc)
• Özbekçe: buyuk (uz), azamat (uz), katta (uz), ulkan (uz), ulugʻ (uz), yirik (uz)
• Portekizce: grande (pt)
• Rusça: большой (ru) (bolʹşoy)
• Sümerce: 𒃲 (sux) (gal)
• Tatarca: zur (tt)

  Kırım Tatarcası: büyük (crh) balaban (crh), iri (crh)

• Türkçe:

  Eski Türkçe: 𐰋𐰇𐰘𐰜‎ (otk) (b²üy²k̥)

  Osmanlı Türkçesi: بويوك‎

• Türkmence: beýik (tk), uly (tk)
• Venedikçe: grosso (vec)
• Xhosa dili: khulu (xh)
• Yunanca:

  Modern Yunanca: μεγάλος (el) (megálos)

• Zuluca: khulu (zu)

Kaynakça

• Türk Dil Kurumuna göre "büyük" maddesi

Kırım Tatarcası

Ön ad

büyük

1. büyük

   Büyügi Mümine 19 yaşında, küçügi Amira tek eki yaşını toldurdı. — Büyüğü Mümine 19 yaşında, küçüğü Amira ise henüz bir yaşını doldurdu.