eşek
Türkçe
[düzenle]Köken
[düzenle]Eski Türkçe eşek sözcüğünün kökeni tartışmalıdır. Türk dillerinde eski çağlardan beri kullanılır (eşgek). Orta Türkçede "eşgek ya da "eşyek" olarak görülür. Eski Kıpçakçada eşek olarak geçer. Bazı araştırmacılara göre Ermenice ēş (eşek) sözcüğünden alınmıştır. Ancak, birçok araştırmacı Türkçe eşek sözcüğünün gerek Ermenice ēş gerekse Sümerce ansǔ (anşu=eşek) sözcüğüyle birleştirilemeyeceği görüşündedir. Daha yaygın ve daha çok kabul gören görüşe göre, Türkçe "eşek" sözcüğü ile Halaçça äşgä (<äşgäk) ve Moğolca elçǰigen (elçigen) sözcüğü arasında ilişki vardır. Sözcüğün iş ya da eş (yoldaş + (g)ek küçültme eki) kökünden türediği öne sürülmektedir. Hint-Avrupa dillerindeki sözcükler (Rusça işak, Farsça aşak, eşek) Türkçeden alınmıştır.
Söyleniş
[düzenle]Ad
[düzenle]eşek (belirtme hâli eşeği, çoğulu eşekler)
- (atgiller) Atgillerden, uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı; merkep, karakaçan, uzun kulaklı (Equus asinus).
- "Arkadaşını böyle dar vakit eşeğin üstünde görünce koştu." - Fakir Baykurt
- (halk ağzı, aletler) Odun kesme, duvar örme, sıva yapma vb. işlerde kullanılan üç veya dört ayaklı sehpa.
- (hakaret yollu sözcükler, kişilik) Kaba, yeteneksiz, inatçı kişi.
Çekimleme
[düzenle]
Atasözleri
[düzenle]- adam adamdır, olmasa da pulu; eşek eşektir, olmasa da çulu
- adam ol, baban gibi eşek olma
- adam hacı mı olur ulaşmakla Mekke'ye, eşek derviş mi olur taş çekmekle tekkeye?
- baş ol da eşek başı ol
- bir katar deveyi bir eşek yeder
- boş eşek yorga gider
- canı yanan eşek attan yürük olur
- alçak eşek binmeye kolay, öksüz çocuk dövmeye kolay,
- atlar tepişir, arada eşekler ezilir,
- attan düşene yorgan döşek, eşekten düşene kazma kürek,
- baş ol da eşek başı ol,
- boş eşek yorga gider,
- canı acıyan eşek atı geçer,
- canı yanan eşek attan yürük olur,
- deve büyüktür amma beşini bir eşek yeder,
- el elin eşeğini türkü çağırarak arar,
- eşeğe altın semer vursalar yine eşektir,
- eşeğe gerdan kır demişler, zart diye osurmuş,
- eşeğe marifetini göster demişler, yıkılıp ağnamış,
- eşeğe cilve yap demişler, çifte atmış,
- eşeği bağla, işini sağla,
- eşeği dama çıkaran yine kendi indirir,
- eşeği düğüne çağırmışlar, ya odun eksik, ya su demiş,
- eşeğin kuyruğunu kalabalıkta kesme; kimi uzun der, kimi kısa,
- eşeğin ölümü köpeğe ziyafettir,
- eşeği sahibinin dediği yere bağla da varsın kurt yesin,
- eşeği saldım çayıra Mevlam kayıra,
- eşeği süren osuruğuna katlanır,
- eşeği yoldan çıkaran sıpanın oynaması,
- eşek at olmaz, ciğer et olmaz,
- eşek bile bir düştüğü yere bir daha düşmez,
- eşek çamura çökerse sahibinden gayretlisi olmaz,
- eşek eşeği ödünç kaşır,
- eşek hoşaftan ne anlar, suyunu içer, tanesini bırakır,
- eşek kocamakla tavla başı olmaz,
- eşek, kalağı kesilmekle küheylan olmaz,
- eşek kuyruğu gibi ne uzar ne kısalır,
- eşek küçüktür ama dokuz deveyi yeder,
- eşek (eşkin) eve gelmiş, yorga yolda kalmış,
- eşek ölecek de götü gülecek,
- geçti Bor’un pazarı, sür eşeğini Niğde’ye,
- her zaman eşek ölmez, on köfte on paraya olmaz,
- ölmüş eşek kurttan korkmaz,
- sen eşek olursan, semer vuracak çok olur,
- yük altında eşek anırmaz,
- eşek siken, osuruğuna katlanır
Deyimler
[düzenle]eşek sudan gelinceye kadar dövmek, eşekten düşmüşe dönmek, eşekten düşmüş karpuza dönmek
Türetilmiş kavramlar
[düzenle]eşek arısı, eşekbaşı, eşek cenneti, eşek davası, eşek dikeni, eşek hıyarı, eşek inadı, eşek kafalı, eşekkulağı, eşek marulu, eşek maydanozu, eşekoğlueşek, eşek otu, eşek sıpası, eşeksırtı, eşek şakası, eşek turpu, şeddeli eşek, uzuneşek, marsıvan eşeği, ocakeşeği, yaban eşeği, yereşeği
Çeviriler
[düzenle]Kaynakça
[düzenle]Ek okumalar
[düzenle]- Vikipedi'de eşek