Yardım:Sözlüklerde Maddeleştirme

Vikisözlük sitesinden

[değiştir] Maddeleştirme İlkeleri

Sözlük hazırlama aşamasında en önemli kararlardan birisi de sözlük maddelerinin nasıl tespit edileceği, yani hangi sözcüklerin madde başı yapılacağıdır. Sözlük yazarları çalışmaya başladıklarında ilk iş olarak bu konuda kendi anlayışlarına uygun olarak kararlar verip maddeleştirme ilkelerini saptarlar. Ayrıca bir sözlükte belirli ilkelerin bulunması kullanıcılara da kolaylık sağlar. Kullanım sırasında hangi sözcüğün nasıl bulunacağının bilinmesi kullanıcının aradığı bilgiye kısa sürede ulaşmasını kolaylaştırır.

Yazarların bu konudaki kararlarını etkileyen bazı faktörler vardır. Bunlardan ilki birbiriyle anlamca ilgili sözcüklerin bir arada gösterilme zorunluluğudur. Aynı kökten türemiş ve anlamca da benzer sözcüklerin sözlük içinde aynı yerde olması kullanıcıya aradığı bilgi konusunda yardımcı olacaktır.

İkinci önemli faktör ise, ki bu özellikle basılı sözcükler için geçerlidir, yerden tasarruftur. Bilindiği gibi aynı madde altında yer alan diğer alt maddeler gösterilirken "~", "°" ya da "-"" gibi yer tutucu" diye tabir edilen işaretler kullanılır. Bu durum sözlüğün hacmini oldukça etkiler. Son yıllarda bazı yazarların bu gibi işaretleri kullanmayarak gereksiz yere ve içinde fazladan bilgi barındırmamasına rağmen sayfa sayısını artırdıkları gözlenmektedir, ki bu durum sözlüğün kullanım kolaylığını, dolayısıyla niteliğini düşürücü bir özelliktir.

VikiSözlük'te sayfa sayısının kısa tutulması gibi bir sorunumuz olmadığı gözönüne alındığında, bizim için sadece anlamca aynı sözcüklerin bir arada gösterilmesi bir sorun oluşturabilir. Bu nedenle maddeleştirme konusunda belirli kurallar belirlenmelidir.

VikiSözlük'te maddeleştirme konusunda geçerli olabilecek kurallar şunlardır:

1. Çekimli sözcükler eğer tek başlarına farklı bir anlam ifade etmiyorlarsa (örneğin gider gibi) madde başı yapılmaz.
2. Madde başlarında özel isimler ve kısaltmalar dışında tamamen küçük harf kullanılır. (Yazılım küçük ve büyük harfe duyarlı olduğu için Ordu (şehir adı) ve ordu (askeri birlik) ayrı iki madde olarak kaydedilebilir.)
3. Madde, (atasözlerinde olduğu gibi) öğeleri eksiksiz tam bir cümleden oluşmuyorsa sonuna noktalama işareti getirilmez. Yani: eyvah! değil eyvah
4. Birden çok sözcükten oluşan birleşik sözcükler ya da türetilmiş sözcükler madde başı olabilir: cep telefonu, dağ keçisi, bağ budamak
5. Dile henüz yerleşmemiş, sadece birkaç kişi tarafından belirli bir bağlamda kullanılmış sözcükler sözlüğe alınmaz ya da alındığında bunun henüz yaygın olmayan bir sözcük olduğu mutlaka belirtilir: "Türkilizce".
6. Küçültme eki "-cik", "-cık" "-cuk" ve "-cük" ile kurulan sözcükler, eğer sözcük bu eklerle farklı bir anlam kazanmamışsa madde başı olarak alınmaz. Örneğin, elcik (bisiklet ve motosikletlerde gidonun tutulduğu yerde bulunan parça) sözcüğüne yer verilirken, "evcik" ya da "kedicik" gibi sözcükler madde başı yapılmamalıdır. Ancak, yaygın olarak kullanılan "köpecik" gibi sözcükler "-cik" eki almasının yanısıra ses düşmesine de uğradıkları için sözlüğe alınmalı, bu sözcüğün "köpekcik" sözcüğünden türediği belirtildikten sonra asıl açıklamanın yer aldığı köpek sayfasına gönderme yapılmalıdır.
7. Sözlüğe alınacak anlam grupları şunlardır:
   1. Erkek ve kadın adları: Bunlar özel isim oldukları için büyük harfle başlayarak yazılır ve eğer sözcüğün başka bir anlamı varsa o anlamın açıklandığı sayfaya gönderme yapılır. Bakınız: Lale ve lale maddeleri.
   2. Kısaltmalar ve kısaltılmış sözcükler: Büyük ve küçük harf kullanımı açısından cümle içinde nasıl kullanılıyorsa öyle yazılır. Kısaltmalarda noktalı (T.C.) ya da noktasız kullanımlarının (TC) her ikisi de dilde mevcutsa bunlar ayrı ayrı madde başı yapılmalı ve birinden diğerine bağlantı kurulmalıdır. Her kısaltma için bir de açık yazıldığı madde oluşturulmalı, anlamla ilgili asıl açıklamalar burada yer almalı ve kısaltma ile bu madde arasında bağlantı kurulmalıdır: TRT - Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu ve gerzek.
   3. Dil ve ülke adları, ülke vatandaşlarına verilen adlar ile bu ülke ya da dille ilgili sıfatlar: Almanca, Almanya, Alman.
   4. Coğrafi bölge, dağ, deniz, ova, nehir vb. adları: Anadolu, Trakya, Kaşkar Dağları, Marmara, Amip Ovası, Dicle.
   5. Eyalet, şehir, il, ilçe, köy ve bucak, hatta semtler gibi yerleşim yerlerinin adları: Bavyera, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Sakarya, İçel, Ankara, Milas, Çömelek, Çankaya, Beyoğlu
   6. Astronomi, Mitoloji ya da etnoloji ile ilgili adlar: Venüs, Ares, Hititler
8. VikiSözlük normlaştırıcı bir sözlük değil, mevcut dil kullanımını tespit etmeye yönelik betimleyici bir sözlük olduğu için yazı dilinde kullanılmayan, ama konuşma dilinde sık karşılaştığımız sözcükler ile argo, hatta çok kaba ve küfür sayılabilecek sözcükler de bu özellikleri belirtilmek koşuluyla sözlüğe alınır: siktir, amcık.
9. Bölgesel ya da yerel kullanıma ait sözcükler de kullanıldıkları yöreler belirtilmek suretiyle VikiSözlük'te yer almalı ve madde başı yapılmalıdır. Örneğin, muşmula-döngel, yemiş-incir-bardacık, simit-gevrek, kestane-dombak ve balcan (Antep ağzı, patlıcan), ariş (Antep ağzı, asma), kösnü (cinsel zevk, şehvet).
10. Eş yazımlı sözcükler: VikiSözlük'ün üzerinde çalıştığı yazılım aynı sözcüğün birden çok kez madde başı yapılmasına izin vermediği için farklı köklerden gelen, ama yazılışları aynı olan sözcükler aynı maddede gösterilirken anlam gruplarının birbirlerinden ayrılması için "I", "II" gibi Roma rakamları kullanılır: "yaz" (mevsim olarak yaz ve yazmak fiilinin emir hali). Bu maddelere gönderme yapılırken hangi anlama gönderme yapıldığı yaz (I) şeklinde belirtilmelidir.
11. Deyimler: Madde başı yapılır, ancak çekilebildikleri ve cümle içinde kullanılabildikleri için küçük harfle başlatılır:
12. Atasözleri: Madde başı yapılır, ancak çekilmedikleri ve tek başlarına cümle oldukları için büyük harfle başlatılır ve normal olarak sonuna nokta, ünlem vb. gibi cümleyi bitiren noktalama işareti konur. Ancak VikiSözlük'te kullanılan yazılımın özelliğinden dolayı VikiSözlük'te madde başlarının en sonunda noktalama işareti kullanılması sorun yaratmaktadır. Bu nedenle atasözlerinin sonunda nokta vb. işaret kullanılmamalıdır.
13. Terimler: ???