Latince Harflerle Türk alfabesi

Vikisözlük sitesinden
Atla: kullan, ara

Latin harfleri temel alınarak, 1 Kasım 1928 gün ve 1353 sayılı yasayla tespit ve kabul edilmiştir. Bu kanuna göre, Türk Abecesi'nde 29 harf bulunur. Abeceyi oluşturan büyük ve küçük harfler, sırasıyla aşağıdaki biçimde yazılır.

Alfabede 29 harf bulunur. Ancak 1990'lı yıllarda toplanan bir uluslararası Türkçe kurultayında Türkiye abecesine ñ(gırtlak n'si), é(ince e), q, w, x 'in de katılması ile oluşacak ortak abeceden diğer Türk devletlerinin kendi abecelerini seçmesi karara bağlanmıştır. Bunun ardından Azerbaycan kendi abecesini 34 harflik bu abeceden seçip kullanmaya başlamıştır.

Ayrıca sesli a, u, ı harflerinin üzerinde yad kökenli sözlerde inceltme imi (^) kullanılmaktadır. O harfinde inceltme imi kullanılmaz.


Alfabe[değiştir]

Yazı karakterleriyle[değiştir]

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z - (Â Î Û)
a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z - (â î û)

Tarayıcının yukardaki harfleri doğru gösterememe olasılığına karşı, resim dosyası olarak:

Tr Alfabe.svg

Harflerin Sınıflandırılması[değiştir]

a, e, ı, i, o, ö, u ve ü harfleri ünlü harfler, diğer harfler ise ünsüz harfler olarak adlandırılır.

Sesli Harflerin Sınıflandırılması[değiştir]

Sesli harfler, çıkış yeri ve dilin durumuna, dudakların durumuna, ağzın açıklığına göre şu şekilde sınıflandırılır:

  • Çıkış yeri ve dilin durumuna göre
    1. Kalın sesliler: a, ı, o, u
    2. İnce sesliler: e, i, ö, ü
  • Dudakların durumuna göre
    1. Düz sesliler: a, e, ı, i
    2. Yuvarlak sesliler: o, ö, u, ü* Ağzın açıklığına göre
    3. Geniş sesliler: a, e, o, ö
    4. Dar sesliler: ı, i, u, ü

seslilerin nitelikleri aşağıdaki çizelgede toplu olarak gösterilmiştir:

sesli harfler düz yuvarlak
geniş dar geniş dar
kalın a ı o u
ince e i ö ü

Bu konuyla ilgili olarak, ayrıca bakınız: büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu.

Ünsüzlerin Sınıflandırılması[değiştir]

Ünsüz harfler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre ikiye ayrılır:

  1. Tonlu ünsüzler(yumuşak ünsüzler): b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
  2. Tonsuz ünsüzler(sert ünsüzler) : ç, f, h, k, p, s, ş, t.

bu konuyla ilgili olarak, ayrıca bakınız: sert ünsüzlerin yumuşaması

Latin harflerini kullanan diğer alfabelerle farklar[değiştir]

Latin Harflerinden oluşan Türk alfabesi, Latin harflerini kullanmasına rağmen, bu harfleri kullanan diğer batı dillerinin alfabelerindeki bir takım harfleri içermemekte, bunun yanısıra bu alfabelerde genel olarak kullanılmayan başka harfler içermektedir.

Türk alfabesinde bulunmayan harfler[değiştir]

Q/q, W/w ve X/x harfleri pek çok batı dilinde hatta Azerice gibi latin harflerine geçilen Türki dillerde bile kullanılmasına rağmen mevcut Türk alfabesinde bir eksik olarak yer almamaktadır. Bu harflere karşılık gelen sesler sırasıyla k, v ve ks ile ifade edilir. Örneğin: Kemal, taksi. X harfi sözcüğün yapısına göre iks ya da ksi olarak da söylenirken, W harfi çift ve olarak okunur. Benzer biçimde İspanyol alfabesinde yeralan Ñ/ñ (Bu ses İtalyanca ve Fransızca'da gn, Portekizce'de nh harf bileşimleri ile elde edilir) harfine karşılık gelen ses ny ile ifade edilir. Örneğin, İspanyolca'da İspanya anlamına gelen España sözcüğü Türkçe harflerle Espanya olarak yazılır. Çok garipdir ki Anadolunun pek çok yerinde ve Türki şivelerde kadın yerine qadın denmesine rağmen bu teleffuzu verecek "q" harfi Türkçede yoktur. Bu eksiklğin latin harflerine geçerken yapılmış bir hata olduğu Azerilerce değerlendirildiğinden q harfini Azeriler Latince Harflerden oluşan Azeri Alfabesine almışlardır.

Batı dillerinde bulunmayan Türk harfleri[değiştir]

Bazı Türkçe harflerin Evrensel kod (Unicode) değerlerinin listesi
Harf Kod # Harf Kod #
  ç   231   Ç   199
  ğ   287   Ğ   286
  ı   305   İ   304
  ö   246  ö   214g
  ş   351   ş   350g
  ü   252   ü  220g
  â   226   a   194g
  î   238   i   206g
  û   251   ü   219g

Türkçedeki Ç/ç, Ü/ü ve Ö/ö harfleri; İngiliz abecesinde bulunmamaları nedeniyle ASCII standardına dahil değildir. Ancak bu harfler; diğer batı dillerinde yaygın olarak kullanılmakta ve ISO-8859-1 (Latin-1) standardının içinde yer almaktadır. Küçük ı, büyük İ, Ğ/ğ, Ş/ş harfleri ise ISO-8859-9 (Latin-5) standardının içinde yer almaktadır.

Türkçede noktalı i harfi, büyük harfle yazılıyorken de noktası konulur: İ. Benzer biçimde noktasız büyük I harfi de küçük harfle yazılıyorken noktası konulmaz: ı. Ancak yabancı dildeki sözcükler, büyük harfle yazılıyorken I harfi noktasız yazılır. Türkçenin dışında Azerî Türkçesi ve Tatarcada da ı ve i harflerinin kullanımı bu biçimdedir.

Ş/ş harfinin sesi; İtalyancada sc(i), Fransızcada ch, İngilizcede sh, Almancada sch ve Galiçyacada x harfleriyle elde edilir. Bu harf; kimi zaman Rumencedeki Ș/ș (virgüllü s) harfinin yerine kullanılmasına rağmen farklı bir harftir. Türkçenin dışında Azerî Türkçesi, Tatarca ve Türkmence dillerinde kullanılmaktadır.

Ğ/ğ (yumuşak ge) harfinin kendine ait bir sesi yoktur; yalnızca kendisinden önce gelen ünlü harfi uzatmakta kullanılır. Bu harf Türkçe sözcüklerin başında yer almaz. Türkçenin dışında Azerî Türkçesi, Gürcüce ve Tatarca dillerinde kullanılmaktadır.

ASCII standardında yer almayan Türkçe harfler ve Evrensel kod değerleri; yandaki çizelgede verilmiştir.

Books-aj.svg aj ashton 01f.svg Kaynaklar